मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
(फोटो सौजन्य: सोशल मीडिया)
अनेक महामारीशास्त्रीय (epidemiological) अभ्यासांमध्ये दीर्घकाळ कीटकनाशकांच्या संपर्कामुळे फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा मध्यम स्तरावरील संबंध आढळतो. उदाहरणार्थ, एका केस-कंट्रोल अभ्यासात असे दिसून आले की हर्बिसाइड्स आणि कीटकनाशकांच्या दीर्घकालीन संपर्कात असलेल्या व्यक्तींमध्ये, संपर्क नसलेल्या लोकांच्या तुलनेत फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा धोका 2 ते 4 पट अधिक होता.
शेती क्षेत्रातील कामगारांवर करण्यात आलेल्या मोठ्या कोहोर्ट अभ्यासांमध्येही दीर्घकालीन व्यावसायिक संपर्क असलेल्या व्यक्तींमध्ये, धूम्रपानाचा विचार करूनही, फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा धोका वाढलेला आढळतो. पण सर्व अभ्यास एकसारखे निष्कर्ष देत नाहीत. काही मोठ्या विश्लेषणांमध्ये हा संबंध कमकुवत किंवा बदलणारा दिसून येतो. यावरून धोका विशिष्ट रसायनांवर (उदा. ऑर्गॅनोफॉस्फेट्स, ग्लायफोसेट), संपर्काचा कालावधी आणि तीव्रता यावर अवलंबून असू शकतो.
धूम्रपान न करणाऱ्यांमध्ये पर्यावरणीय आणि व्यावसायिक संपर्क अधिक महत्त्वाचा ठरतो. संशोधनानुसार, कीटकनाशकांची फवारणी करताना रसायने श्वसनमार्गातून किंवा त्वचेद्वारे शरीरात प्रवेश करू शकतात आणि कर्करोगकारक घटक शरीरात पोहोचू शकतात. पण कीटकनाशके हा एकमेव जोखीम घटक नाही. वायू प्रदूषण, सेकंड-हॅंड स्मोक, घरातील इंधनाचा धूर आणि आनुवंशिक बदल हे घटक धूम्रपान न करणाऱ्यांमध्ये फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी अधिक ठोसपणे संबंधित मानले जातात, विशेषतः आशियात.
शेतीत मोठ्या प्रमाणावर कीटकनाशकांचा वापर, तसेच नियम आणि सुरक्षिततेच्या अंमलबजावणीत असलेली तफावत
काही भागांमध्ये अन्न आणि पाण्यात कीटकनाशकांचे अवशेष आढळण्याची शक्यता
शेतकरी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील कामगारांमध्ये व्यावसायिक संपर्क
भारतामधील दीर्घकालीन (longitudinal) अभ्यास मर्यादित असले तरी, सार्वजनिक आरोग्याच्या चर्चेत कीटकनाशके ही वायू प्रदूषण आणि औद्योगिक विषारी घटकांसोबत एक महत्त्वाचा “पर्यावरणीय कर्करोगकारक घटक” म्हणून पाहिली जात आहेत. दूषितीकरण आणि शरीरात साचणारे विष (bioaccumulation) यामुळे दीर्घकालीन कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो.
“केवळ कीटकनाशकांचा संपर्क हा फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे एकमेव कारण क्वचितच ठरतो. मात्र, अनेक वर्षांच्या संपर्कामुळे तो एक महत्त्वाचा जोखीम घटक ठरू शकतो, विशेषतः व्यावसायिक किंवा पर्यावरणीय कारणांनी संपर्कात असलेल्या धूम्रपान न करणाऱ्यांमध्ये,” असे डॉ. देवेंद्र पाल, senior cancer physician at M|O|C Vashi यांनी सांगितले.
दीर्घकाळ कीटकनाशकांच्या संपर्काचा आणि धूम्रपान न करणाऱ्यांमधील फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा संबंध मध्यम पातळीवर असून जैविकदृष्ट्या संभवनीय आहे, परंतु तो अंतिम किंवा ठोस निष्कर्ष नाही. हा एक पूरक जोखीम घटक म्हणून पाहिला जातो, जो दीर्घकालीन संपर्क असलेल्या आणि धूम्रपानासारखे पारंपरिक जोखीम कमी असलेल्या लोकांमध्ये अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
