पर्यावरणासाठी मोठे पाऊल! मुंबईतील कचरा डेपोचे होणार जंगलात रूपांतर, ‘रीरूट’ उपक्रमांतर्गत 15 हजार वृक्ष लागवड
मुंबईची पर्यावरणीय लवचिकता अधिक बळकट करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला आहे. अँटनी वेस्ट हँडलिंग सेल लिमिटेड आणि ब्राझीलस्थित लारा सेंट्रल डी ट्रॅटामेंटो डी रेसिड्युओस लिमिटेड यांनी संयुक्तपणे स्थापन केलेल्या विशेष उद्देश वाहन (SPV) अँटनी लारा एन्व्हायरो सोल्युशन्स प्रायव्हेट लिमिटेड यांनी आज ‘रीरूट’ या अभिनव शहरी वननिर्मिती उपक्रमाचा शुभारंभ केला. हा उपक्रम आशियातील सर्वात मोठ्या एकाच ठिकाणी असलेल्या कचरा प्रक्रिया केंद्रांपैकी एक असलेल्या कांजूरमार्ग कचरा प्रक्रिया प्रकल्पात राबविण्यात येणार आहे.
या उपक्रमाचे उद्घाटन बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) मधील वरिष्ठ अधिकारी आणि आघाडीचे पर्यावरण वैज्ञानिक यांच्या उपस्थितीत करण्यात आले. या प्रकल्पांतर्गत 15,000 स्थानिक वृक्षांची लागवड करण्यात येणार असून, मुंबईच्या सुमारे 90% महानगरपालिका कचऱ्यावर प्रक्रिया करणाऱ्या या परिसराचे रूपांतर दाट आणि स्वयंभू शहरी जंगलात केले जाणार आहे. ही नवीन वृक्षलागवड सध्या परिसरात अस्तित्वात असलेल्या 12,800 वनस्पतींना पूरक ठरेल.
हा प्रवास एका ओसाड खारफुटीच्या जमिनीपासून सुरू झाला. मुंबईतील सर्वात महत्त्वाच्या कचरा व्यवस्थापन केंद्रांपैकी एक आहे. आता ते एका समृद्ध शहरी परिसंस्थेत रूपांतरित होणार आहे. पूर्ण विकसित झाल्यानंतर, हे शहरी जंगल दरवर्षी सुमारे 330 टन CO₂ शोषून घेईल आणि पुढील 30 वर्षांत अंदाजे 9,000–12,000 टन CO₂ साठवून ठेवेल. त्यामुळे मुंबईच्या शहरी परिसरात एक महत्त्वपूर्ण दीर्घकालीन कार्बन सिंक निर्माण होईल. कार्बन शोषणाव्यतिरिक्त, हा प्रकल्प परिसरातील नागरिकांना अनेक ठोस पर्यावरणीय लाभ देईल. यात स्थानिक तापमानात 2–5°C पर्यंत घट, नैसर्गिक धूळ गाळणीद्वारे हवेच्या गुणवत्तेत सुधारणा, पक्षी, फुलपाखरे आणि परागीकरण करणाऱ्या कीटकांचे पुनरागमन, तसेच उष्णता, धूळ आणि पृष्ठभागावरील पाण्याचा प्रवाह कमी करणे यांचा समावेश आहे.
या वनात नीम, अर्जुन, जांभूळ, वड, पिंपळ, करंज आणि बांबू यांसह सातपेक्षा अधिक स्थानिक आणि हवामान-प्रतिरोधक वृक्षप्रजातींचा समावेश असेल. या प्रजाती मिळून विविध स्तरांची वनस्पती रचना तयार करतील, ज्यामुळे जैवविविधतेला चालना मिळेल, मातीचे आरोग्य सुधारेल आणि हवामान बदलांप्रती लवचिकता वाढेल.
या प्रसंगी बोलताना, शिजू अँटनी, मुख्य शाश्वतता अधिकारी, अँटनी वेस्ट ग्रुप, म्हणाले, “कचरा व्यवस्थापनाचे मूल्यमापन अनेकदा आपण काय हटवतो यावर केले जाते. हे जंगल मात्र आपण काय निर्माण करू शकतो हे दाखवते. 15,000 स्थानिक वृक्षांची लागवड करून आम्ही आमच्या कचरा प्रक्रिया केंद्राच्याच एका भागाचे रूपांतर अशा परिसंस्थेत करत आहोत, जी पुढील अनेक दशकांपर्यंत पर्यावरण, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांना लाभ देईल.”
भारतभरातील शहरे जलद शहरीकरण आणि हवामान बदल या दुहेरी आव्हानांना सामोरे जात असताना, हा उपक्रम दाखवून देतो की अत्यावश्यक शहरी पायाभूत सुविधा पर्यावरणीय पुनर्संचयितीकरणात अर्थपूर्ण योगदान देऊ शकतात. मुंबईमध्ये दररोज 7,000 टनांहून अधिक महानगरपालिका कचरा निर्माण होत असून हवामानाशी संबंधित दबावही वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत हा प्रकल्प शहरी पायाभूत सुविधांमध्ये पर्यावरणीय पुनर्संचयितीकरण समाविष्ट करण्यासाठी एक अनुकरणीय नमुना ठरतो. कार्यक्षम कचरा प्रक्रिया केंद्राचा एक भाग स्थानिक वृक्षांच्या समृद्ध जंगलात रूपांतरित करून, अँटनी लारा हे सिद्ध करत आहे की पर्यावरणीय पायाभूत सुविधा केवळ शहरांचे व्यवस्थापनच नव्हे तर त्यांचे पुनरुज्जीवन करण्यासही मदत करू शकतात.
