छत्रपती शिवाजी संग्रहालयात दुर्मिळ वीरगळींची उपेक्षा? तळघरात धूळ-ओलाव्यात ऐतिहासिक ठेवा
सातारा : इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणाऱ्या छत्रपती शिवाजी संग्रहालयातच अनेक दुर्मिळ वीरगळी उपेक्षित अवस्थेत पडून असल्याचे वास्तव समोर आले आहे. संग्रहालयाच्या तळघरात धूळ आणि ओलाव्यामध्ये या ऐतिहासिक शिल्पांचा ठेवा पडून असल्याने इतिहास अभ्यासक आणि वारसा संवर्धन कार्यकर्त्यांनी तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे.
संग्रहालयाच्या जुन्या इमारतीच्या परिसरात पूर्वी या वीरगळी ठेवण्यात आल्या होत्या. नवीन इमारतीत स्थलांतरानंतर या शिल्पांचे संवर्धन होईल, अशी अपेक्षा होती. मात्र प्रत्यक्षात अनेक वीरगळी आजही बेसमेंटमध्ये दुर्लक्षित अवस्थेत असल्याचे दिसून येत आहे. काही शिल्पांवर धुळीचे थर साचले असून ओलाव्यामुळे त्यावरील कोरीव आकृत्यांचे नुकसान होण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
वीरगळ ही केवळ दगडावर कोरलेली आकृती नसून ती तत्कालीन इतिहासाची साक्ष मानली जाते. युद्धात, स्वराज्य रक्षणासाठी किंवा समाजहितासाठी प्राण अर्पण केलेल्या वीरांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेल्या या शिळांवर त्या काळातील युद्धकला, वेशभूषा, शस्त्रसामग्री आणि सामाजिक जीवनाचे चित्रण आढळते. त्यामुळे संशोधकांसाठीही या वीरगळी अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जातात. इतिहास संवर्धन क्षेत्रातील जाणकारांच्या मते, संग्रहालयात स्वतंत्र ‘वीरगळ दालन’ उभारून या शिल्पांचे जतन केले जाणे आवश्यक आहे. प्रत्येक वीरगळीची माहिती, कालखंड आणि ऐतिहासिक संदर्भ नमूद करणारे फलक लावल्यास पर्यटक आणि विद्यार्थ्यांना इतिहासाची अधिक माहिती मिळू शकते. तसेच तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली संवर्धन प्रक्रिया राबविण्याची मागणीही होत आहे.
दरम्यान, ऐतिहासिक वारशाच्या जतनासाठी शासन आणि संग्रहालय प्रशासनाने ठोस पावले उचलावीत, अन्यथा भविष्यात हा अमूल्य ठेवा कायमचा नष्ट होण्याचा धोका असल्याची भावना इतिहासप्रेमींमधून व्यक्त होत आहे.
या संग्रहालयाची स्थापना मराठा संस्कृती आणि इतिहासाची साक्ष देण्यासाठी इ.स. १९७० मध्ये करण्यात आली. हे संग्रहालय प्रामुख्याने ‘प्रदर्शित वस्तू’ (Exhibition Articles) आणि ‘मराठा आर्ट गॅलरी’ (Maratha Art Gallery) अशा दोन मुख्य भागांत विभागलेले आहे。 यामध्ये शिवकालीन आणि पेशवेकालीन शस्त्रे (उदा. तलवारी, चिलखत), ऐतिहासिक शिलालेख, दुर्मिळ चित्रे, वस्त्र दालन (जरी व ब्रोकेडच्या जुन्या साड्या) आणि छत्रपती प्रतापसिंह महाराज यांच्या शाही छत्राचा समावेश आहे。 तसेच शिवराई, सोन्याचे होन यांसारख्या विविध प्राचीन नाण्यांचाही समावेश येथे आहे。
