शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
आषाढी वारी म्हटली की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते लाखो वारकऱ्यांचे “ज्ञानोबा-तुकोबा”च्या जयघोषात पंढरपूरकडे निघालेले भक्तिमय दिंडीचे चित्र. विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी शेकडो किलोमीटरचा पायी प्रवास करणाऱ्या वारकऱ्यांच्या या प्रवासात अनेक परंपरा, विधी आणि सांस्कृतिक आविष्कार दिसून येतात. टाळ-मृदुंगाचा नाद, हरिनामाचा अखंड गजर, अभंगांचे गायन, रिंगण आणि फुगडी हे त्यांपैकीच काही महत्त्वाचे भाग आहेत. विशेषतः महिलांनी हातात हात घालून गोलाकार फिरत खेळलेली फुगडी ही वारीचे एक अविभाज्य सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वैशिष्ट्य मानली जाते.
वारीतील फुगडी ही केवळ करमणूक किंवा लोकनृत्य नाही. ती भक्ती, समर्पण, समता, परस्पर प्रेम आणि आत्मशुद्धी यांचा सुंदर संगम आहे. फुगडी खेळल्यानंतर वारकरी एकमेकांच्या पाया पडतात, ही परंपरा देखील तितकीच अर्थपूर्ण आहे. या दोन्ही कृतींमध्ये वारकरी संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे.
महाराष्ट्रातील ग्रामीण संस्कृतीत फुगडी हा पारंपरिक खेळ म्हणून ओळखला जातो. श्रावणातील मंगळागौर, नागपंचमी किंवा इतर सणांमध्ये महिलांनी फुगडी खेळण्याची परंपरा आहे. पण वारीतील फुगडीला एक वेगळाच आध्यात्मिक अर्थ प्राप्त झाला आहे.
पंढरपूरच्या वारीत मुक्कामाच्या ठिकाणी किंवा विश्रांतीच्या वेळी महिला वारकरी एकमेकींचे हात घट्ट धरून गोलाकार फिरतात. टाळांच्या तालावर, अभंगांच्या सुरात आणि “विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल” या नामघोषात त्या इतक्या तल्लीन होतात की त्यांच्यासाठी तो केवळ खेळ राहत नाही, तर तो भक्तीचा उत्सव बनतो. फुगडीतील प्रत्येक गिरकी म्हणजे विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केलेले एक भक्तिपुष्प असते.
वारकरी संप्रदायातील संतांनी वारंवार “मीपणा” सोडण्याचा उपदेश केला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की देवापर्यंत पोहोचायचे असेल तर अहंकाराचा त्याग करणे आवश्यक आहे. याच भावनेतून “फुगडी घाली मीपणाची” ही संकल्पना उदयास आली.
फुगडी खेळताना प्रत्येक वारकरी स्वतःला विसरतो. कोण मोठा, कोण लहान, कोण श्रीमंत, कोण गरीब याचा विचार राहत नाही. सर्व जण एकाच तालात, एकाच लयीत आणि एकाच भक्तिभावाने विठ्ठलाचे नाम घेत फिरतात. हा क्षण माणसाला स्वतःच्या अहंकारापासून मुक्त करतो.
वारकरी संप्रदायाची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे समता. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम यांच्यासह सर्व संतांनी जातिभेद, उच्च-नीचता आणि सामाजिक विषमता नाकारली.
फुगडी ही या समतेची सजीव अभिव्यक्ती आहे. दोन महिलांनी किंवा दोन वारकऱ्यांनी हातात हात घेतल्यावर त्यांच्यामध्ये कोणताही सामाजिक भेद राहत नाही. त्या फक्त विठ्ठलाच्या भक्त असतात. ही फुगडी समाजाला सांगते की भक्तीसमोर कोणत्याही भेदाला स्थान नाही.
वारीत हजारो अनोळखी व्यक्ती एकमेकांचे सहप्रवासी बनतात. या प्रवासात निर्माण होणारे प्रेम, सहकार्य आणि परस्पर विश्वास याचे प्रतीक म्हणजे फुगडी.
वारीचा प्रवास सोपा नाही. अनेक दिवसांचा पायी प्रवास, उन्हाचा तडाखा, पावसाच्या सरी, चिखल, कमी विश्रांती अशा अनेक अडचणींना सामोरे जात वारकरी पुढे जात असतात.
अशा वेळी फुगडी हा थकवा दूर करणारा आनंदोत्सव ठरतो. हातात हात घेऊन, टाळांच्या नादावर, विठ्ठलाच्या नामात तल्लीन होऊन फिरताना शरीराचा आणि मनाचा थकवा दूर होतो. भक्तीचा आनंद नवचैतन्य निर्माण करतो आणि पुढील प्रवासासाठी नवी ऊर्जा मिळते.
फुगडीचा शारीरिक दृष्टिकोनातूनही विचार केला तर तिचे अनेक फायदे दिसून येतात.
गोलाकार फिरल्यामुळे शरीरातील विविध स्नायूंना व्यायाम मिळतो. हात, पाय, कंबर आणि खांद्यांची हालचाल होते. रक्ताभिसरण सुधारते, शरीरातील ताठरपणा कमी होतो आणि पायी चालल्यामुळे आलेला स्नायूंचा ताण हलका होतो.
पारंपरिक जीवनपद्धतीत लोककला आणि आरोग्य यांचा सुंदर मेळ घालण्यात आला होता. फुगडी हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे.
वारकरी संप्रदायात प्रत्येक कृती ही विठ्ठलभक्तीशी जोडलेली आहे. फुगडी खेळताना अभंग गायले जातात, टाळांचा नाद घुमतो आणि प्रत्येक गिरकीसोबत विठ्ठलाचे नाव घेतले जाते. नामस्मरणामुळे मनातील नकारात्मक विचार दूर होतात. भक्तीचा आनंद वाढतो आणि सामूहिक नामगजरामुळे एक वेगळेच आध्यात्मिक वातावरण निर्माण होते. त्यामुळे फुगडी हा केवळ खेळ राहत नाही; तो भक्तीचा साक्षात अनुभव बनतो.
वारीतील आणखी एक हृदयस्पर्शी परंपरा म्हणजे फुगडी संपल्यानंतर एकमेकांच्या पाया पडणे. आधुनिक दृष्टीने पाहता ती साधी कृती वाटू शकते; परंतु तिच्यामागे वारकरी तत्त्वज्ञानाची गहन शिकवण दडलेली आहे.
वारकरी संप्रदाय “सर्व भूती भगवंत” या तत्त्वावर विश्वास ठेवतो. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये विठ्ठलाचे अस्तित्व आहे, अशी त्यांची श्रद्धा आहे. म्हणूनच फुगडी झाल्यानंतर समोरच्या व्यक्तीच्या चरणी नतमस्तक होताना वारकरी प्रत्यक्ष त्या व्यक्तीला नव्हे, तर तिच्यातील विठ्ठलाला वंदन करतो. ही नम्रतेची आणि भक्तीची सर्वोच्च अभिव्यक्ती आहे.
फुगडी खेळताना वेगामुळे धक्का लागणे, पाय लागणे किंवा हाताची पकड सुटणे स्वाभाविक असते. अशा वेळी कोणाच्याही मनात कटुता राहू नये म्हणून एकमेकांच्या पाया पडून क्षमा मागण्याची सुंदर परंपरा आहे. ही कृती सांगते की नातेसंबंध टिकवण्यासाठी अहंकार नव्हे तर क्षमा आवश्यक असते.
फुगडी ही एकट्याने खेळता येत नाही. त्यासाठी समोरच्या व्यक्तीचा सहभाग आवश्यक असतो. त्यामुळे खेळ पूर्ण झाल्यावर त्या सहकाऱ्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी पाया पडले जाते.
पंढरपूरच्या वारीतील फुगडी ही महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेतील एक अमूल्य सांस्कृतिक ठेवा आहे. ती शरीराला ऊर्जा देणारी, मनाला आनंद देणारी आणि आत्म्याला विठ्ठलभक्तीत रंगवणारी परंपरा आहे. फुगडीनंतर एकमेकांच्या पाया पडण्याची प्रथा नम्रता, क्षमाशीलता, समता आणि “सर्व भूती भगवंत” या वारकरी तत्त्वज्ञानाला जिवंत ठेवते.
वारीचा खरा संदेश केवळ पंढरपूर गाठण्यात नाही, तर मनातील अहंकार सोडून प्रेम, समता आणि भक्तीचा स्वीकार करण्यात आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: फुगडी ही भक्ती, आनंद, समता आणि सामूहिक ऐक्य व्यक्त करणारी वारकरी परंपरेतील महत्त्वाची सांस्कृतिक प्रथा आहे.
Ans: नम्रता व्यक्त करण्यासाठी, अहंकाराचा त्याग करण्यासाठी आणि समोरच्या व्यक्तीतील विठ्ठलाला वंदन करण्याच्या भावनेने पाया पडतात.
Ans: होय. खेळताना नकळत झालेल्या चुकांसाठी क्षमा मागणे आणि प्रेम जपणे, हा या परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
