सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय संस्कृतीत “गुरु” या शब्दाला परमेश्वराइतकेच श्रेष्ठ स्थान दिले गेले आहे. आई-वडील जन्म देतात, पण गुरु जीवनाला योग्य दिशा देतात. अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश दाखवणारा, शिष्याच्या अंतःकरणात विवेक, भक्ती आणि आत्मज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करणारा तो गुरु. म्हणूनच सनातन हिंदू धर्मात गुरु हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे स्वरूप मानला गेला आहे.
“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥”
या महान गुरु-तत्त्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी दरवर्षी आषाढ शुद्ध पौर्णिमेला गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. हा दिवस ‘व्यास पौर्णिमा’ म्हणूनही ओळखला जातो, कारण याच दिवशी वेदांचे विभागीकरण करणारे, महाभारत, अठरा पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांचे निर्माते महर्षी वेदव्यास यांचा जन्म झाला, असे मानले जाते. म्हणूनच त्यांना ‘जगद्गुरु’ आणि ‘आदिगुरु’ म्हणून वंदन केले जाते.
गुरुपौर्णिमा हा केवळ एखाद्या एका संप्रदायाचा किंवा पंथाचा उत्सव नाही. उलट, हा संपूर्ण सनातन धर्मातील गुरु-शिष्य परंपरेचा सार्वभौम उत्सव आहे. हिंदू धर्मातील अनेक संप्रदाय, मठ, आश्रम, पीठे आणि आध्यात्मिक संस्था या दिवशी आपल्या गुरुंचे पूजन करून ज्ञानपरंपरेचा गौरव करतात.
वैदिक परंपरेत गुरुशिवाय ज्ञानप्राप्ती अशक्य मानली गेली आहे. वेद, उपनिषदे, योग, ध्यान, मंत्रविद्या आणि अध्यात्म यांचे शिक्षण गुरुच्या मुखातूनच प्राप्त होते. त्यामुळे गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी शिष्य आपल्या गुरुंचे पूजन करून त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात. अनेक ठिकाणी गुरुंचे चरणपूजन, पाद्यपूजा, पुष्पहार अर्पण, ग्रंथपूजन, प्रवचन आणि भजन-कीर्तनाचे आयोजन केले जाते.
गुरुपौर्णिमेचे दुसरे नाव ‘व्यास पौर्णिमा’ आहे. महर्षी वेदव्यास यांनी वेदांचे चार विभाग केले, महाभारताची निर्मिती केली, अठरा पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांची रचना केली. त्यांनी भारतीय ज्ञानपरंपरेला अमूल्य योगदान दिले. म्हणून प्रत्येक मठ, आश्रम आणि वेदपाठी या दिवशी वेदव्यासांचे पूजन करून ज्ञानपरंपरेचा गौरव करतात.
नाथ संप्रदायात गुरुचे स्थान सर्वोच्च आहे. आदिनाथ भगवान शिव यांच्यापासून सुरू झालेली ही परंपरा मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ आणि नवनाथांपर्यंत अखंड चालत आली आहे. नाथपंथात गुरु हा योगमार्गाचा दीपस्तंभ मानला जातो. गुरुपौर्णिमेला नाथ संप्रदायातील विविध मठांमध्ये गुरुंची विशेष पूजा, योगसाधना, नामस्मरण आणि सत्संग आयोजित केला जातो. मठाधिपतींच्या हस्ते गुरु-परंपरेचे पूजन करून शिष्य त्यांचे आशीर्वाद घेतात.
वारकरी संप्रदायात संत हेच गुरु मानले जातात. संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकाराम महाराज, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत निवृत्तिनाथ यांच्यासह संपूर्ण संतपरंपरेचे या दिवशी स्मरण केले जाते. अनेक वारकरी आपल्या सद्गुरूंच्या चरणी जाऊन वंदन करतात. आळंदी, देहू, पंढरपूर आणि महाराष्ट्रातील विविध वारकरी मठांमध्ये गुरुपूजन, हरिपाठ, अभंगगायन, प्रवचन आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात. गुरुच्या कृपेनेच विठ्ठलभक्तीचा मार्ग सापडतो, अशी वारकरी संप्रदायाची श्रद्धा आहे.
दत्त संप्रदायात भगवान श्रीदत्तात्रेय हे आदिगुरु मानले जातात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे एकत्रित स्वरूप असलेले दत्तगुरु हे ज्ञान, योग आणि वैराग्याचे मूर्तिमंत प्रतीक आहेत. अक्कलकोट, गाणगापूर, औदुंबर, नरसोबाची वाडी, कुरवपूर आणि इतर दत्तक्षेत्रांमध्ये गुरुपौर्णिमा अत्यंत उत्साहाने साजरी केली जाते. श्रीगुरुचरित्र पारायण, दत्तयाग, पालखी, भजन, नामसप्ताह आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
महानुभाव पंथात श्रीचक्रधर स्वामी आणि पंचकृष्ण परंपरेतील गुरुंना विशेष स्थान आहे. या दिवशी गुरुंच्या उपदेशांचे वाचन, लीळाचरित्राचे पारायण, सत्संग आणि सामूहिक प्रार्थना आयोजित केली जाते. गुरुंच्या शिकवणीनुसार आचरण करण्याचा संकल्प शिष्य करतात.
समर्थ रामदास स्वामींच्या मठांमध्ये दासबोधाचे वाचन, मारुतीपूजन आणि गुरुपूजन केले जाते. शैव परंपरेत शिवाला आदिगुरु मानून त्यांचे पूजन केले जाते. वैष्णव संप्रदायात रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, निम्बार्काचार्य, वल्लभाचार्य यांसारख्या आचार्यांचे स्मरण केले जाते. विविध पीठांचे शंकराचार्य आणि मठाधिपती यांच्या उपस्थितीत गुरुपूजनाचे भव्य सोहळे होतात.
महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतातील हजारो मठ, आश्रम आणि आध्यात्मिक केंद्रांमध्ये गुरुपौर्णिमेला विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात. शिर्डीतील साईबाबा संस्थान, शेगावचे श्री गजानन महाराज संस्थान, स्वामी समर्थ मठ, विविध दत्तमठ, वेदपाठशाळा आणि योगाश्रम येथे गुरुंच्या प्रतिमा किंवा पादुकांचे पूजन केले जाते. अनेक ठिकाणी आध्यात्मिक प्रवचने, अन्नदान, रक्तदान, वृक्षारोपण आणि समाजोपयोगी उपक्रमही राबवले जातात.
गुरुपौर्णिमा म्हणजे केवळ पूजा करण्याचा दिवस नाही, तर आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. गुरुंनी दिलेल्या शिकवणीचे स्मरण करून जीवन अधिक सदाचारी, संयमी आणि आध्यात्मिक बनवण्याचा संकल्प या दिवशी केला जातो. गुरु हा केवळ मंत्र देणारा नसतो; तो शिष्याला जीवन जगण्याची कला शिकवतो, संकटात धैर्य देतो, अहंकार दूर करतो आणि परमात्म्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग दाखवतो.
या दिवशी सकाळी स्नान करून देवपूजा करावी. आपल्या गुरुंचे, वेदव्यासांचे किंवा गुरुपादुकांचे पूजन करावे. गुरुंच्या चरणी फुले, फळे, वस्त्र किंवा दक्षिणा अर्पण करावी. गुरु प्रत्यक्ष उपस्थित नसल्यास त्यांच्या छायाचित्रासमोर नम्रतेने प्रार्थना करावी. गुरुंच्या उपदेशांचे चिंतन करावे, धार्मिक ग्रंथांचे वाचन करावे आणि शक्य असल्यास दानधर्म किंवा अन्नदान करावे.
गुरुपौर्णिमा हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर भारतीय संस्कृतीतील ज्ञान, संस्कार, कृतज्ञता आणि गुरु-शिष्य परंपरेचा महान उत्सव आहे. सनातन हिंदू धर्म, नाथ संप्रदाय, वारकरी संप्रदाय, दत्त संप्रदाय, महानुभाव पंथ तसेच अनेक आध्यात्मिक संस्था आणि मठ या दिवशी गुरुंचे पूजन करून ज्ञानपरंपरेचे जतन करतात. महर्षी वेदव्यासांच्या स्मरणाने सुरू झालेला हा दिवस प्रत्येकाला एकच संदेश देतो. जीवनात गुरुचे स्थान सर्वोच्च आहे; कारण गुरुच अज्ञानातून ज्ञानाकडे, अंधारातून प्रकाशाकडे आणि मर्त्य जीवनातून अमर आध्यात्मिकतेकडे नेणारा खरा मार्गदर्शक आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: नाथ, वारकरी, दत्त, महानुभाव, रामदासी तसेच इतर संप्रदायांमध्ये गुरुंचे पूजन, प्रवचने, भजन-कीर्तन, पारायण, नामस्मरण आणि सत्संगाचे आयोजन करून गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते.
Ans: महर्षी वेदव्यास यांनी वेदांचे विभागीकरण, महाभारत, अठरा पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांची रचना केली. त्यामुळे गुरुपौर्णिमेला 'व्यास पौर्णिमा' असेही म्हटले जाते.
Ans: वारकरी संप्रदायात संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ यांसह संतपरंपरेचे स्मरण केले जाते. हरिपाठ, अभंगगायन, कीर्तन आणि गुरुपूजनाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
