मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय संस्कृतीत गुरूला ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याइतकेच सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. “गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः” हा श्लोक गुरुंच्या महानतेची साक्ष देतो. आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला साजरी होणारी गुरुपौर्णिमा ही गुरु, संत, ऋषी आणि महर्षी वेदव्यास यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा पवित्र दिवस मानला जातो. या दिवशी गुरूंची पूजा करताना सात्त्विक आणि शुद्ध भावनेने नैवेद्य अर्पण करण्याला विशेष महत्त्व आहे. नैवेद्य हा केवळ अन्नाचा अर्पण नसून श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक मानला जातो.
गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी सर्वाधिक प्रचलित नैवेद्य म्हणजे तुपात तयार केलेला रव्याचा किंवा शेवयांचा शिरा. रवा, साजूक तूप, साखर, दूध आणि वेलची यांचा वापर करून तयार केलेला हा प्रसाद सात्त्विक आणि शुभ मानला जातो.
दूध, तांदूळ किंवा शेवया, साखर, वेलची, केशर आणि सुका मेवा घालून तयार केलेली खीर ही पवित्र नैवेद्यांपैकी एक आहे. दूध हे पवित्रतेचे आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते.
पंचामृताशिवाय अनेक धार्मिक पूजाविधी पूर्ण होत नाहीत. दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पाच पदार्थांचे मिश्रण म्हणजे पंचामृत. गुरुपूजनानंतर पंचामृताचा नैवेद्य अर्पण करून नंतर प्रसाद म्हणून ग्रहण करावा.
बेसनाचे लाडू, बुंदीचे लाडू, पेढे किंवा उकडीचे अथवा तळलेले मोदकही नैवेद्यासाठी अर्पण करता येतात. हे पदार्थ आनंद, मंगल आणि भक्तीचे प्रतीक मानले जातात.
केळी, सफरचंद, डाळिंब, द्राक्षे, सीताफळ किंवा उपलब्ध गोड फळांचा नैवेद्य दाखवणे शुभ मानले जाते. फळे निसर्गाच्या समृद्धीचे प्रतीक असून ती सात्त्विक आहाराचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
काही भागांत गुरुपौर्णिमेला साधा, सात्त्विक आणि सहज उपलब्ध असा साखर-पोहे किंवा दही-पोहे यांचाही नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे.
गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तात किंवा सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. घरातील देवतांची नियमित पूजा करून गुरूंच्या प्रतिमेची, पादुकांची किंवा वेदव्यासांच्या प्रतिमेची विधीवत पूजा करावी. पूजा पूर्ण झाल्यानंतर नैवेद्य अर्पण करावा. साधारणपणे सकाळी ८ ते १२ या वेळेत किंवा पूजेच्या मुख्य सत्रात नैवेद्य दाखवणे अधिक शुभ मानले जाते. काही जण आपल्या कुलाचारानुसार किंवा गुरूंच्या मठातील वेळेनुसार दुपारच्या सुमारासही नैवेद्य अर्पण करतात.
नैवेद्य तयार करण्यापूर्वी स्वच्छता आणि शुचिर्भूतपणा राखावा, शक्यतो कांदा, लसूण किंवा तामसिक पदार्थांचा वापर करू नये, नैवेद्य स्वच्छ ताटात किंवा चांदी, पितळ अथवा तांब्याच्या भांड्यात ठेवावा, प्रथम देव आणि गुरूंच्या चरणी नैवेद्य अर्पण करावा, तुळशीचे पान (योग्य असल्यास) किंवा फुल अर्पण करून प्रार्थना करावी, काही मिनिटे शांतपणे मंत्रजप किंवा गुरुस्तोत्र म्हणावे, त्यानंतर नैवेद्य प्रसाद म्हणून सर्वांना वाटावा.
हे सद्गुरुदेव, आपल्या कृपेने आमच्या जीवनात ज्ञान, विवेक, सद्बुद्धी आणि भक्तीचा प्रकाश सदैव राहो. आम्ही अर्पण केलेला हा नैवेद्य प्रेमाने स्वीकार करून आम्हाला सत्कर्म करण्याची प्रेरणा द्या.”
राग, मत्सर आणि कटू वाणी टाळावी, मांसाहार, मद्यपान आणि तामसिक आहारापासून दूर राहावे, गुरूंचा किंवा वडीलधाऱ्यांचा अनादर करू नये, नैवेद्य दाखवण्यापूर्वी तो स्वतः खाऊ नये, पूजा घाईगडबडीत न करता शांत आणि एकाग्र भावनेने करावी.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: गुरुपौर्णिमेला शिरा, खीर, पंचामृत, लाडू, पेढे, मोदक आणि मोसमी फळे यांसारखे सात्त्विक नैवेद्य अर्पण करणे शुभ मानले जाते.
Ans: प्रार्थना आणि मंत्रजप केल्यानंतर नैवेद्य प्रसाद म्हणून कुटुंबीय, भक्त आणि उपस्थितांना वाटावा.
Ans: राग, कटू वाणी, मांसाहार, मद्यपान, तामसिक आहार आणि गुरूंचा अनादर टाळावा. तसेच नैवेद्य अर्पण करण्यापूर्वी तो स्वतः खाऊ नये.
