गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
संत ज्ञानेश्वर माऊली हे मराठी संतपरंपरेतील तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व मानले जातात. त्यांनी अल्पवयातच भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी) आणि अमृतानुभव यांसारखे अमूल्य ग्रंथ लिहून अध्यात्माचा प्रकाश जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवला. परंतु एवढे महान ज्ञान असूनही त्यांनी आपल्या मोठ्या भावाला, संत निवृत्तीनाथांना, आयुष्यभर गुरू म्हणून वंदन केले. हा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो की, ज्ञानेश्वर माऊलींनी निवृत्तीनाथांनाच गुरू का मानले?
यामागे केवळ बंधुभाव नव्हता, तर त्यामागे नाथसंप्रदायाची गुरु-शिष्य परंपरा, अध्यात्मातील दीक्षा आणि आत्मज्ञानाचा अत्यंत गूढ अर्थ दडलेला आहे.
ज्ञानेश्वर माऊलींचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणी यांच्यावर अनेक संकटे आली. त्या काळात एकदा त्र्यंबकेश्वर परिसरात भ्रमंती करताना मोठे बंधू निवृत्तीनाथ यांची भेट नाथसंप्रदायातील महान योगी गहिनीनाथांशी झाली. गहिनीनाथांनी त्यांना नाथसंप्रदायाची दीक्षा दिली, योगविद्या आणि ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश केला. त्या दिवसापासून निवृत्तीनाथ हे केवळ ज्ञानेश्वरांचे मोठे भाऊ राहिले नाहीत, तर ते त्यांच्या जीवनातील आध्यात्मिक मार्गदर्शक बनले.
नाथसंप्रदायात गुरूशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, अशी श्रद्धा आहे. गुरू हा ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा सेतू मानला जातो. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांनी रक्ताच्या नात्यापेक्षा गुरु-शिष्य परंपरेला अधिक महत्त्व दिले. त्यांच्यासाठी निवृत्तीनाथ हे भाऊ नसून साक्षात सद्गुरू होते.
ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या तिघांनाही निवृत्तीनाथांनी अध्यात्माचे शिक्षण दिले. वेद, उपनिषदे, योग, ध्यान, भक्ती आणि आत्मज्ञान यांचे संस्कार त्यांनी आपल्या धाकट्या भावंडांवर केले. ज्ञानेश्वरांच्या असामान्य प्रतिभेला योग्य दिशा देण्याचे कार्य निवृत्तीनाथांनी केले. त्यामुळे ज्ञानेश्वरीसारखा कालजयी ग्रंथ जगासमोर आला.
भगवद्गीतेचा अर्थ सामान्य लोकांना समजावा म्हणून मराठी भाषेत भाष्य लिहिण्याची प्रेरणा आणि आज्ञा निवृत्तीनाथांनीच ज्ञानेश्वरांना दिली. ज्ञानेश्वरांनी स्वतः ज्ञानेश्वरीमध्ये अनेक ठिकाणी आपल्या गुरूंचा गौरव केला आहे. त्यांनी स्पष्ट केले आहे की, गुरुकृपेमुळेच त्यांना हे कार्य पूर्ण करता आले.
ज्ञानेश्वर माऊली कितीही महान संत आणि ज्ञानी असले तरी त्यांनी कधीही गुरूंच्या स्थानापेक्षा स्वतःला श्रेष्ठ मानले नाही.
निवृत्तीनाथ हे ज्ञानेश्वरांचे मार्गदर्शक, शिक्षक, योगगुरू आणि आध्यात्मिक प्रेरणास्थान होते. जीवनातील प्रत्येक महत्त्वाच्या टप्प्यावर त्यांनी ज्ञानेश्वरांना योग्य दिशा दिली. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांनी त्यांना सदैव सर्वोच्च आदर दिला आणि प्रत्येक यशाचे श्रेय आपल्या गुरूंना अर्पण केले.
वारकरी संप्रदायात ज्ञानेश्वर आणि निवृत्तीनाथ यांचे नाते हे आदर्श गुरु-शिष्य नाते मानले जाते. या परंपरेत गुरू हा ईश्वराकडे नेणारा दीपस्तंभ मानला जातो. भक्ती, नम्रता, आज्ञापालन आणि समर्पण या गुणांचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे ज्ञानेश्वर आणि निवृत्तीनाथ यांचे नाते होय.
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी निवृत्तीनाथांना गुरू मानले कारण त्यांना गहिनीनाथांकडून प्राप्त झालेली योगदीक्षा, आत्मज्ञान आणि नाथसंप्रदायाची परंपरा यांचा वारसा लाभला होता. निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वरांना केवळ शास्त्रज्ञान दिले नाही, तर आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग दाखवला. म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊलींनी आपल्या प्रत्येक कार्यामागे गुरुकृपेचे महत्त्व अधोरेखित केले.
गुरुपौर्णिमेच्या निमित्ताने हे नाते आपल्याला शिकवते की, जीवनात कितीही मोठे यश मिळाले तरी आपल्या गुरूंचे ऋण कधीही विसरू नये. गुरूच्या कृपेनेच ज्ञानाला तेज, भक्तीला दिशा आणि जीवनाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: निवृत्तीनाथांना नाथसंप्रदायातील गहिनीनाथांकडून गुरुदीक्षा आणि आत्मज्ञान प्राप्त झाले होते. त्यांनीच ज्ञानेश्वर माऊलींना अध्यात्माची दिशा दिली, त्यामुळे ज्ञानेश्वरांनी त्यांना सद्गुरू मानले.
Ans: नाथसंप्रदायानुसार गुरू हा आत्मज्ञान आणि ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग दाखवणारा असतो. गुरुकृपेशिवाय आध्यात्मिक उन्नती शक्य नाही, अशी श्रद्धा आहे.
Ans: या नात्यात गुरुभक्ती, नम्रता, आज्ञापालन, समर्पण आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन यांचा सुंदर संगम दिसून येतो. त्यामुळे ते आदर्श गुरु-शिष्य नाते मानले जाते.
