बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
संग्रहित फोटो
पुणे/गायत्री पवळे : माहिती तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने होत असलेल्या प्रगतीमुळे वाचनाचे पारंपरिक स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलत असून, ई-लायब्ररी ही संकल्पना आता सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचली आहे. मोबाईल, टॅबलेट आणि लॅपटॉपच्या माध्यमातून हजारो पुस्तके एका क्लिकवर उपलब्ध होत असल्याने वाचनाची सवय नव्या पद्धतीने विकसित होताना दिसत आहे. पूर्वी वाचनासाठी ग्रंथालयात जावे लागत असे, पुस्तकांची वाट पाहावी लागे किंवा ठरावीक वेळेतच वाचन करावे लागे. मात्र ई-लायब्ररीमुळे ही सर्व बंधने दूर झाली आहेत. आता विद्यार्थी, स्पर्धा परीक्षांचे अभ्यासक तसेच सामान्य वाचक २४ तास कुठेही बसून वाचन करू शकतात. त्यामुळे वाचनाची सुलभता मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
ई-लायब्ररीमुळे वाचनाचे स्वरूप केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित न राहता विविध डिजिटल माध्यमांमध्ये विस्तारले आहे. ई-बुक्स, ऑडिओ बुक्स, संशोधन लेख, मासिके आणि वृत्तपत्रे एका प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध होत असल्याने वाचकांना विविध प्रकारचे साहित्य सहज मिळू लागले आहे. विशेषतः ऑडिओ बुक्समुळे प्रवासात किंवा इतर काम करतानाही वाचनाचा अनुभव घेणे शक्य झाले आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी ई-लायब्ररी मोठी वरदान ठरत आहे. महागडी संदर्भ पुस्तके खरेदी करण्याची गरज कमी झाली असून, अनेक शैक्षणिक संस्था आपल्या अभ्यासक्रमाशी संबंधित साहित्य ऑनलाइन उपलब्ध करून देत आहेत. त्यामुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही दर्जेदार शैक्षणिक सामग्री मिळू लागली आहे, ही सकारात्मक बाब मानली जात आहे.
स्पर्धा परीक्षा क्षेत्रातील लेखक या नात्याने माझ्या प्राथमिक पाहणीनुसार परीक्षार्थींकडून ई-बुक ची मागणी सध्या वाढत आहे. ई-बुक मुळे मुलांचा अतिरिक्त आर्थिक खर्च कमी होतो.ई- लायब्ररी मुळे वाचकांना अभ्यासिकेत जाण्याची गरज भासत नाही त्यामुळे प्रवासातही ते वाचन करू शकतात त्यामुळे वेळेचा सदुपयोग घडून येतो. – अविनाश शितोळे, (द लॉजिक बूस्टर पुस्तकाचे लेखक)
पारंपरिक पुस्तकांच्या स्पर्शाचा अभाव
तथापि, या बदलासोबत काही आव्हानेही समोर येत आहेत. स्क्रीनवर दीर्घकाळ वाचन केल्याने डोळ्यांवर ताण येणे, एकाग्रतेत घट होणे आणि सोशल मीडियामुळे विचलित होण्याची शक्यता वाढते. तसेच पारंपरिक पुस्तकांच्या स्पर्शाचा आणि वाचनाच्या अनुभवाचा अभाव जाणवत असल्याची भावना अनेक वाचक व्यक्त करत आहेत. ग्रंथालयांच्या दृष्टीनेही हा बदल महत्त्वाचा ठरत आहे. अनेक पारंपरिक ग्रंथालये आता डिजिटल स्वरूप स्वीकारत असून ई-लायब्ररी सेवा सुरू करत आहेत. यामुळे वाचकसंख्या टिकवून ठेवण्यास मदत होत आहे, मात्र त्यासाठी तांत्रिक सुविधा आणि आर्थिक गुंतवणूक आवश्यक ठरत आहे. एकंदरीत, ई-लायब्ररीमुळे वाचनाचे स्वरूप अधिक गतिमान, सुलभ आणि व्यापक झाले आहे. पारंपरिक आणि डिजिटल वाचन यांचा समतोल साधत पुढे जाणे हीच आजच्या काळाची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
डिजिटल लायब्ररी ही संकल्पना आजच्या काळामध्ये वरदान ठरणार आहे. ऑनलाइनच्या जमान्यामध्ये डिजिटल पुस्तके हे वाचनासाठी सहज सोपे व स्वस्त पर्याय हा वाचकांसाठी उपलब्ध झालेला आहे. सोशल मीडियामुळे वाचनाचा कल कमी झालेला असताना डिजिटल पुस्तके हे वाचकांसाठी एक नवी क्रांती घडवून आणतील. -किरण निंभोरे, स्पर्धा परीक्षा अभ्यासक.
