गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
Osteoporosis चे निदान झाले आहे? अशावेळी ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञांइतकाच एंडोक्रायनोलॉजिस्ट का महत्त्वाचा ठरू शकतो? जाणून घ्या सविस्तर
ऑस्टिओपोरोसिस हा आजार सामान्यतः महिलांमध्ये, विशेषतः रजोनिवृत्तीनंतर (मेनोपॉजनंतर) होतो, अशी धारणा आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत आमच्या ओपीडीमध्ये तरुण पुरुषांमध्येही हाडांची घनता कमी होणे (लो बोन डेन्सिटी) आणि किरकोळ दुखापतींमुळे हाडे तुटण्याचे (फ्रॅजिलिटी फ्रॅक्चर) प्रमाण वाढताना दिसत आहे. हा एक चिंतेचा विषय आहे, कारण पुरुषांमधील ऑस्टिओपोरोसिसचे निदान अनेकदा उशिरा होते किंवा त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. परिणामी, फ्रॅक्चरनंतर गंभीर अपंगत्वाचा धोका वाढू शकतो.जागतिक स्तरावर ५० वर्षांवरील सुमारे सातपैकी एका पुरुषाला आयुष्यात कधीतरी ऑस्टिओपोरोसिसमुळे फ्रॅक्चर होण्याची शक्यता असते.याबद्दल डॉ. वैभव बगारिया, संचालक – अस्थिरोग आणि सांधे प्रत्यारोपण विभाग, सर एच. एन. रिलायन्स फाऊंडेशन हॉस्पिटल, मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
या आजाराची सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे सुरुवातीच्या टप्प्यात त्याची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसून येत नाहीत. त्यामुळे ऑस्टिओपोरोसिसला अनेकदा “सायलेंट डिसीज” असेही म्हटले जाते. बहुतेकांना एखाद्या किरकोळ पडण्याने किंवा दुखापतीमुळे हाड मोडल्यानंतरच या आजाराची माहिती मिळते. तरुण पुरुषांमध्ये सतत पाठदुखी, वारंवार होणारे स्ट्रेस फ्रॅक्चर, उंची कमी होणे, किरकोळ आघातानंतर मनगट किंवा मणक्याचे फ्रॅक्चर होणे किंवा दुखापतीतून बरे होण्यास जास्त वेळ लागणे ही त्याची सुरुवातीची लक्षणे असू शकतात.
या वाढत्या समस्येमागे अनेक जीवनशैलीशी आणि आरोग्याशी संबंधित कारणे आहेत. दीर्घकाळ बसून राहणे, स्क्रीनसमोर जास्त वेळ घालवणे, सूर्यप्रकाशाचा अभाव, कमी प्रथिनेयुक्त आहार, कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन डीची कमतरता, धूम्रपान, मद्यपान, अतिशय कठोर डाएट पाळणे आणि जंक फूडचे जास्त सेवन या सर्व गोष्टी हाडांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम करू शकतात. तसेच नियमित वजन उचलण्याचे व्यायाम (वेट-बेअरिंग एक्सरसाइज) न करणाऱ्या तरुणांमध्ये हाडांची आवश्यक घनता विकसित होत नाही किंवा टिकून राहत नाही.
याशिवाय, पुरुषांमध्ये विशेषतः तरुण वयात दिसणाऱ्या ऑस्टिओपोरोसिसमागे काही विशिष्ट वैद्यकीय कारणेही असू शकतात. याला सेकंडरी ऑस्टिओपोरोसिस असे म्हणतात. व्हिटॅमिन डीची कमतरता, थायरॉइडचे विकार, टेस्टोस्टेरॉनची कमी पातळी, स्टेरॉइड औषधांचा दीर्घकालीन वापर, आतड्यांमधील पोषक तत्त्वांचे कमी शोषण, मूत्रपिंडाचे आजार, दाहजन्य संधिवात (इन्फ्लेमेटरी आर्थ्रायटिस), मधुमेह किंवा काही औषधांचे दुष्परिणाम यांसारखी कारणे यामागे असू शकतात. प्रत्यक्षात, ऑस्टिओपोरोसिस असलेल्या निम्म्याहून अधिक पुरुषांमध्ये असे दुय्यम कारण आढळू शकते. त्यामुळे योग्य वैद्यकीय तपासणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
“तरुण पुरुषांमधील ऑस्टिओपोरोसिसला केवळ अशक्तपणा किंवा फिटनेसचा अभाव म्हणून दुर्लक्षित करू नये. किरकोळ पडल्यावर फ्रॅक्चर होणे, वारंवार होणाऱ्या दुखापती किंवा कारण नसताना होणारी पाठदुखी ही हाडांच्या आरोग्याची तपासणी करण्यासाठी गंभीर संकेत असू शकतात. केवळ फ्रॅक्चरवर उपचार करणे पुरेसे नाही, तर हाडे कमकुवत का झाली याचे मूळ कारण शोधणेही तितकेच आवश्यक आहे.”
या समस्येपासून बचाव करण्यासाठी लहान वयापासूनच योग्य काळजी घेणे गरजेचे आहे. नियमित व्यायाम, रेसिस्टन्स ट्रेनिंग, चालणे किंवा खेळांमध्ये सहभाग, पुरेसा सूर्यप्रकाश, कॅल्शियमयुक्त आहार, पुरेशा प्रमाणात प्रथिनांचे सेवन, व्हिटॅमिन डीची कमतरता असल्यास योग्य उपचार, धूम्रपान टाळणे आणि मद्यपानावर नियंत्रण ठेवणे या गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. ज्यांना ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका जास्त आहे त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्त तपासण्या आणि आवश्यक असल्यास DEXA बोन डेन्सिटी स्कॅन करून घ्यावा.
Ans: Osteoporosis हा हाडांची घनता आणि ताकद कमी होण्याचा आजार आहे. यामुळे हाडे कमकुवत होऊन फ्रॅक्चर होण्याचा धोका वाढू शकतो.
Ans: एंडोक्रायनोलॉजिस्ट शरीरातील हार्मोन्स, कॅल्शियम, व्हिटॅमिन D आणि हाडांच्या चयापचयाशी संबंधित कारणांचा शोध घेतात. काही वेळा हार्मोन्समधील बदलांमुळे हाडे कमजोर होऊ शकतात.
Ans: थायरॉईड, पॅराथायरॉईड, महिलांमध्ये रजोनिवृत्तीनंतर होणारे हार्मोनल बदल किंवा इतर अंतःस्रावी समस्या हाडांच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतात.
