सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
श्रावण महिना हिंदू पंचांगातील अत्यंत पवित्र महिना मानला जातो. भगवान शिवाची उपासना, व्रत-उपवास आणि धार्मिक विधींसाठी या महिन्याला विशेष महत्त्व आहे. मात्र दरवेळी श्रावण दोन वेगवेगळ्या तारखांना किंवा दोन परंपरांनुसार साजरा होताना दिसतो. यामागे धार्मिक तसेच खगोलशास्त्रीय कारणे आहेत.
प्रत्यक्षात श्रावण महिना दोनदा येत नाही. परंतु भारतात दोन वेगवेगळ्या पंचांग पद्धती वापरल्या जात असल्यामुळे श्रावणाच्या तारखा वेगळ्या असतात.
महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशात प्रामुख्याने अमांत पंचांग वापरले जाते. या पद्धतीनुसार महिना अमावास्येला संपतो.त्यामुळे श्रावणाची सुरुवात आणि समाप्ती वेगळ्या तारखांना होते.
उत्तर भारतातील उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, मध्य प्रदेश, पंजाब, हरियाणा आणि दिल्लीसह अनेक भागांत पूर्णिमांत पंचांग वापरले जाते. या पद्धतीनुसार महिना पौर्णिमेला संपतो. त्यामुळे श्रावण महिन्याच्या तारखा अमांत पंचांगापेक्षा सुमारे १५ दिवसांनी बदलतात. यामुळे अनेकांना असे वाटते की श्रावण महिना दोनदा येतो. पण प्रत्यक्षात तो एकच महिना असून दोन वेगवेगळ्या कालगणना पद्धतींमुळे तारखांमध्ये फरक पडतो.
काही वर्षी अधिक मास (अधिमास) आल्यामुळे एखादा चांद्र महिना सलग दोनदा येऊ शकतो. याला अधिक श्रावण आणि निज श्रावण असे म्हटले जाते. हे साधारणपणे २ ते ३ वर्षांनी एकदा घडते. सूर्य आणि चंद्राच्या कालगणनेतील फरक भरून काढण्यासाठी अधिक मास जोडला जातो.
श्रवण नक्षत्रावरून श्रावण महिन्याचे नाव पडले आहे. पौर्णिमेच्या सुमारास चंद्र श्रवण नक्षत्राजवळ असतो, त्यामुळे या महिन्याला “श्रावण” असे नाव मिळाले.
समुद्रमंथनावेळी हलाहल विष बाहेर आले तेव्हा भगवान शिवांनी ते प्राशन करून सृष्टीचे रक्षण केले. विषाचा दाह कमी करण्यासाठी देवांनी शिवांवर जलाभिषेक केला. याच परंपरेतून श्रावण महिन्यात भगवान शिवांना जल, दूध, बेलपत्र अर्पण करण्याची प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते.
श्रावण हा पाऊस, शेती आणि निसर्गाच्या नवचैतन्याचा काळ आहे. या महिन्यात सोमवारी शिवपूजा, मंगळागौर व्रत, नागपंचमी, रक्षाबंधन, श्रावणी उपाकर्म अशा अनेक धार्मिक उत्सवांची रेलचेल असते. शिवभक्तांसाठी हा महिना अत्यंत पुण्यदायी मानला जातो.
यंदा श्रावण महिन्यायाची सुरुवात गुरुवार, १३ ऑगस्ट रोजी होत आहे आणि ११ सप्टेंबर रोजी श्रावण महिना संपणार आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: प्रत्यक्षात श्रावण महिना दोनदा येत नाही. अमांत आणि पूर्णिमांत या दोन वेगवेगळ्या पंचांग पद्धतींमुळे त्याच्या तारखांमध्ये फरक पडतो.
Ans: अमांत पंचांगात महिना अमावास्येला संपतो, तर पूर्णिमांत पंचांगात महिना पौर्णिमेला संपतो. त्यामुळे श्रावण महिन्याच्या सुरुवात आणि समाप्तीच्या तारखा वेगळ्या असतात
Ans: पौराणिक कथेनुसार समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष भगवान शिवांनी प्राशन केले. त्यानंतर देवांनी त्यांच्यावर जलाभिषेक केला. याच स्मरणार्थ श्रावणात शिवपूजा आणि जलाभिषेक करण्याची परंपरा आहे.
